10 vaststellingen over de Nederlandse verkiezingen

Als we de peilingen mogen geloven dan zorgen de Nederlandse verkiezingen van volgende woensdag weer eens voor een verrassing: vier ‘traditionele’ partijen komen aan een meerderheid. Al blijft de vorming van een nieuwe regering naar alle waarschijnlijkheid erg lastig. Tien bedenkingen bij de laatste stand van zaken.

Het lijkt geen gemakkelijke uitslag te worden, maar onze noorderburen hebben in elk geval hun openbare financiën veel beter onder controle dan in de zuidelijke Nederlanden. Dat is niet onbelangrijk in het kader van de aankomende regeringsonderhandelingen.

1. PVV royaal op voorsprong

De PVV van Geert Wilders verliest een paar zetels (nu heeft de partij er 37) maar de voorsprong op de nummer twee blijft royaal. Wilders doet het in het zicht van de eindmeet op 29 oktober opvallend goed. Het is best mogelijk dat dat een gevolg is van de bedreigingen vanuit België en van het algehele onveiligheidsklimaat in Nederland.

Dat de PVV nu al buiten spel wordt gezet levert naar alle waarschijnlijkheid ook stemmen op. Al is die uitsluiting tegelijk dé reden waarom de formatie zeer moeilijk zal worden.

2. Christendemocraten in opmars

Met 23 à 25 zetels volgt het CDA van Henri Bontenbal: dé grote winnaar, want de christendemocraten hebben vandaag maar vijf zetels in de Tweede Kamer. Dé vraag is of het CDA het linkse kartel PvdA-GroenLinks voorbij kan steken.

Rotterdammer Bontenbal doet het goed in debatten en lijkt een redelijk mens. Opvallend… Hij heeft zich nu al uitgesproken over zijn geprivilegieerde partner: de VVD. Met de steun van de rechtsliberalen vergroot hij zijn kans om minister-president te worden. Zijn winst komt hoofdzakelijk uit de complete neergang van het NSC: de partij van Pieter Omtzigt, die nu 20 zetels heeft, zou er geen enkele overhouden.

3. Tegenvallend resultaat links kartel

Alle peilingen wijzen erop dat het duo Frans Timmermans-Jesse Klaver rond hun huidige 25 zetels zullen eindigen. De gewezen Eurocommissaris slaagt er maar niet in om door te stoten: een gevolg van zijn hautain en belerend gedrag.

Het is zeer de vraag of met een tegenvallend resultaat het plan om beide partijen te laten fusioneren, kan worden verwezenlijkt. Nogal wat sociaaldemocraten stellen vragen bij het radicale gedachtengoed van een deel van GroenLinks. Timmermans voelt ook de hete adem van Rob Jetten, want diens D66 zit in de lift. Allicht ten koste van het linkse kartel.

4. Drie smaken liberaal

Ook opvallend is dat de drie liberale partijen kort bij elkaar hangen. Het links-liberale D66 stijgt van 9 vandaag naar 16 à 18 zetels in de peilingen. Die opmars is recent en is te danken aan  het veel vriendelijkere imago van Jetten. Hij plukt ook de vruchten van zijn optreden in de Nederlandse versie van De Slimste Mens.

Het conservatief-liberale JA21 (nu: 1 zetel) met Joost Eerdmans peilt op 11 à 12 zetels en lijkt óók een grote winnaar van de verkiezingen te worden. De winst van JA21 komt van kiezers die de PVV en vooral de VVD verlaten. Met de voorspelde afgang van de VVD lijkt het voorzitterschap van Dilan Yesilgöz een kwestie van hooguit een paar weken: de VVD zou van de huidige 24 zetels naar 14 à 16 gaan. De drie liberale partijen hebben vandaag 34 zetels; als de peilingen kloppen worden er dat 45.

5. Acht kleine visjes

Liefst acht partijen (SP, PDD, Denk, Volt, CU, SGP, Forum voor Democratie en de BBB) worden gepeild tussen twee en vijf zetels. Die vele kleine partijen gaan het maken van een coalitie er niet makkelijker op maken. Bovendien zijn die partijen vierkant tegen een wijziging van het kiesstelsel. Vandaag kan een partij in Nederland met 0,8 procent van de stemmen één zetel behalen.

6. NSC verdwijnt van het toneel

Het Nieuw Sociaal Contract van Pieter Omtzigt haalde in één klap 20 zetels bij de vorige stembusgang in 2023; op 29 oktober zou daar niets van overblijven. Zo’n electorale opgang en een al even grote afgang is nog nooit vertoond in de Nederlandse politiek.

7. Nieuwe partijen maken geen indruk

Ook de BoerBurgerBeweging (nu 7 zetels) dondert naar beneden: 2 à 3 zetels. Blijkbaar zijn de Nederlandse kiezers niet onder de indruk van die nieuwe partijen. Maar op rechts lijkt er een uitzondering op de regel te noteren: de partij 50 Plus zou goed zijn voor 1 à 2 zetels.

8. Kingmakers CDA

Als men de rechtse partijen (PVV, VVD, JA21, BBB, SGP en Forum) optelt, dan komen die uit rond de 70 zetels. De linkse optelsom (PvdA-GroenLinks, SP, Denk, VOLT, PDD ,CU en D66) scoort rond de 60 zetels. Daartussen staat het CDA en Bontenbal. Met dus een voorkeur voor de VVD.

9. Meerderheid voor ’traditionele’ partijen

De drie recente peilingen bevestigen alle iets nieuws: de vier traditionele partijen (CDA, VVD, D66 en het linkse kartel) komen samen aan een meerderheid van 79 à 80 zetels. Uiteraard zullen de onderhandelingen tussen die vier niet eenvoudig worden. Als Bontenbal regeringsleider wordt met Timmermans als fractieleider in de Tweede Kamer, dan is er ook oppositie binnen de regering.

10. Kabinet-Schoof zakt onder 20 zetels

De huidige regering in lopende zaken van VVD en BBB heeft vandaag nog 32 zetels. Dat lijkt te zakken onder de 20 zetels. Deze coalitie, onder leiding van Dick Schoof, zal het dus extra moeilijk krijgen in de vernieuwde Tweede Kamer.

Ten slotte is het ook zeer de vraag of er partijen zijn die bereid zullen zijn tot toegevingen, want in maart 2026 zijn er lokale verkiezingen. Dick Schoof kan dus als regeringsleider vlot de paasvakantie van 2026 halen. Bovendien moet die nieuwe regering ook op zoek gaan naar een meerderheid in de Eerste Kamer: ook dat zal niet eenvoudig zijn. De volgende verkiezingen voor de  Nederlandse Senaat komt er aan in 2027.

Doorbraak licht de verkiezingsprogramma’s van de Nederlandse partijen door. Later deze maand volgen de verkiezingsprogramma’s van JA21 en de PVV. Eerder deden we dat al voor de VVD, GroenLinks-PvdA en CDA.